Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży

Bibliografia adnotowana

Dambach Karl E.: Mobbing w szkole: jak zapobiegać przemocy grupowej. Gdańsk. GWP. 2003 ISBN 83-89120-60-7

Książka dotyczy problemu przemocy grupowej w szkole. Jeżeli terror psychiczny ze strony większości członków grupy wobec tej samej osoby (lub wobec dwóch, trzech osób) jest stosowany stale, wówczas mówimy o wystąpieniu „mobbingu” , który polega na systematycznym upokarzaniu, wyśmiewaniu i okrutnym traktowaniu ofiary. Autor opisuje tego rodzaju przejawy w klasach szkolnych, wskazuje na jej konsekwencje dla rozwoju dzieci, oraz podaje możliwe sposoby interwencji

Dambach Karl E.: Odwaga cywilna a przemoc w szkole. Scenariusze godzin wychowawczych. Gdańsk. GWP. 2005 ISBN 978-83-7489-024-3

Książka jest poświęcona kształtowaniu odwagi cywilnej w szkole, wśród uczniów. Publikacja powstała na podstawie pedagogicznych doświadczeń autora i jego współpracowników. Wyjaśniają oni, że szkolne problemy wynikają z braku umiejętności określenia swoich oraz cudzych uczuć, a także z niewłaściwej komunikacji. Proponują szereg ćwiczeń pozwalających na przekazanie uczniom wiedzy na ten temat i nabycie niezbędnych umiejętności, tak aby mogli lepiej i skuteczniej komunikować się nawzajem i wyrażać siebie. Konsekwencją tych umiejętności będzie większa odwaga uczniów w sytuacji, gdy trzeba obronić się przed agresją czy wyrazić sprzeciw wobec grupy (np. jeśli grupa znęca się nad kimś itp.), a co za tym idzie – mniej tragedii w szkołach. Książka jest przeznaczona przede wszystkim dla praktyków – nauczycieli, wychowawców, pedagogów, a także dla rodziców i starszej młodzieży.

Danielewska Joanna :Agresja u dzieci – Szkoła porozumienia. Warszawa. WSiP. 2002. ISBN 83-02-08352-6

Książka stanowi zachętę do poszukiwania własnej drogi we wspólnym przeciwstawieniu się agresji u dzieci. Może również ułatwić nauczycielom projektowanie oraz podejmowanie profilaktyki agresji na poziomie klasy i szkoły. Autorka w kolejnych rozdziałach omawia agresję i jej genezę, zjawisko agresji u dzieci w kontekście wychowanie w domu rodzinnym i w szkole. Opisuje błędy i ograniczenia wychowawców – rodziców i nauczycieli, wskazując możliwości poszukiwania odpowiedniej strategii wychowania. Szczególnie dużo uwagi poświęca szkolnej profilaktyce agresji, w której jest miejsce na współpracę nauczycieli, uczniów oraz ich rodziców. Na zakończenie przedstawia projekt terapii pedagogicznej dla dzieci najbardziej zagrożonych odległymi skutkami agresji, wyrażającymi się zaburzeniami rozwoju osobowości – to znaczy projekt zarówno dla dzieci agresywnych, jak ich ofiar. Książka adresowana jest nie tylko do profesjonalistów – nauczycieli, wychowawców, psychologów i pedagogów, lecz także do tych wszystkich, których interesuje prawdziwe wychowanie. Studenci pedagogiki, psychologii oraz wszystkich kierunków nauczycielskich odnajdują w tej książce treści przydatne na zajęciach dydaktycznych

Falkiewicz-Szult Małgorzata: Przemoc symboliczna w przedszkolu. Kraków. „Impuls”. 2006 ISBN

W procesie wychowania dzieci w rodzinie i przedszkolu zjawisko przemocy symbolicznej stanowi jeden z nieświadomych elementów socjalizacji. Autorka podjęła próbę odpowiedzi na pytania: jakie przejawy przemocy symbolicznej zróżnicowane ze względu na treść występują w edukacji przedszkolnej, jak dochodzi do inicjowania przemocy symbolicznej wobec dzieci? Praca składa się z dwóch części. W pierwszej - teoretycznej - dokonano przeglądu literatury przedmiotu. W drugiej części książki skoncentrowano uwagę na prezentacji rzeczywistości przedszkolnej, w której zachodzą różne interakcje między podmiotami edukacji, uruchamiane przemocą symboliczną. Każdy z rozdziałów tej części zawiera opis zachowań nauczycielek i dzieci oraz rezultaty sprawowania władzy i autorytetu. Jednym z powodów napisania tej książki była chęć zainspirowania nauczycieli, studentów pedagogiki oraz rodziców do poznania i zrozumienia zjawisk przemocy symbolicznej.

Georg Jutta: Dlaczego jesteście tacy okrutni?. Mobbing w szkole. Poznań. Księgarnia Świętego Wojciecha. 2008 ISBN 978-83-7516-064-2

Mobbing istnieje od zawsze, obejmuje wszelkie formy przemocy, które sprawiają, że życie dziecka czy nastolatka zmienia się w piekło. Należy do niej akt słowny – wyzwiska, ubliżanie, ohydne plotki - aż po przemoc fizyczną, która sięga nawet do pobicia. Mobbing nie jest nieszkodliwą zabawą na koszt innych, zostawia bowiem trwałe ślady, przynajmniej na duszy. Kształtuje on ponadto samego mobbera. Książka ta ma na celu pomóc osobie prześladowanej poznać samego siebie. Na przykład poprzez znalezienie odpowiedzi na pytanie, dlaczego jesteś „mobbowany” częściej niż inni i jak możesz się bronić. A może dowiesz się ,że ty sam jesteś mobberem i dowiesz się, jak możesz wyzwolić się z tej roli. Albo – dlaczego nie interweniujesz i tym samym należysz do milczącej większości. Książka ma pomóc w odkryciu samego siebie, można to zrobić za pomocą testów i kwestionariuszy powstałych na podstawie doświadczeń autorów.

Grochulska Joanna: Agresja u dzieci. Warszawa WSiP.1993. ISBN83-02-05191-8

Książka przedstawia różnice w rozumowaniu pojęcia agresji. Autorka wyróżnia cztery aspekty:

- agresję rozumianą jako instynkt

- agresję jako reakcję na frustrację

- agresję jako nabyty popęd

- agresję jako zachowanie wyuczone przez wzmocnienie.

W książce znajdujemy metody zmniejszania agresji dzieci poprzez terapię psychoanalityczną, behawioralną, humanistyczna. Praca zawiera projekt terapii pedagogicznej dla dzieci agresywnych w wieku 9-11 lat oraz profilaktykę zaburzeń zachowania w klasie. Książka ta adresowana jest do nauczycieli, pedagogów szkolnych, wychowawców mających problemy z agresją w młodszym wieku szkolnym, lecz także do tych wszystkich, których interesuje prawdziwe wychowanie. Ułatwi znalezienie odpowiedzi na pytanie o istotę i sens wychowania, o to, jak można dzieciom pomóc w trudnej sztuce życia zgodnie ze społecznymi regułami.

Guerin Suzanne, Hennessy Eilis: Przemoc i prześladowanie w szkole : skuteczne przeciwdziałanie agresji wśród młodzieży. Gdańsk. GWP. 2004 ISBN 83-89574-09-8

Z przemocą i agresją spotykamy się w szkole codziennie. Często atakują nas sytuacje, w których nie radzimy sobie z wybuchami gniewu nastolatka czy zaplanowanym prześladowaniem jednych uczniów przez drugich. Warto zapoznać się z wiedzą na temat destrukcyjnych zachowań dzieci i młodzieży, by umieć skutecznie im przeciwdziałać. Autorzy książki piszą, w jaki sposób nauczyciele i inni pracownicy oświaty mogą reagować w krytycznych przypadkach, oraz jak efektywnie pracować ze sprawcami i ofiarami.

Haug-Schnabel Gabriele: Agresja w przedszkolu. Poradnik dla rodziców i wychowawców. Wyd. 2. Kielce. Wydawnictwo „Jedność”. 2003. ISBN 83-7224-213-5

Książka przedstawia najnowsze teorie na temat dziecięcej agresji, a także wyjaśnia to zjawisko na podstawie licznych przykładów, wziętych z przedszkolnego życia. Autorka obrazowo prezentuje, dlaczego tak ważne jest, aby dzieci nauczyły się radzić sobie z agresją oraz w jaki sposób dorośli mogą je w tym skutecznie wspierać. Wychowawcom i rodzicom przedstawia różne propozycje rozwiązania, pozwalające im w odpowiednim momencie kompetentnie i skutecznie zareagować. Jest to ważna książka na aktualny temat. Liczne przykłady pozwalają na poznanie dynamiki agresji oraz zwiększają kompetencje działania w radzeniu sobie z jej ,,głośnymi” oraz ,,cichymi” formami. Jednocześnie książka ta pokazuje również wyraźnie, jak zdrowa może być złość, jak jednoznaczne słowa oczyszczają atmosferę oraz jak bardzo mogą łączyć rozwiązane konflikty – jeśli wszyscy znają reguły gry i stosują się do nich.

Knez Renata, Słonina Wojciech M: Saper czyli jak rozminować agresję. Program profilaktyczno - wychowawczy dla klas 1-3 Gimnazjum oraz kasy 1 szkół ponadgimnazjalnych. Kraków. Rubikon. 2002. ISBN 83-88725-22-X

Program profilaktyczno - wychowawczy SAPER daje podstawową wiedzę na temat zachowań agresywnych i sposobów radzenia sobie z nimi w klasie. Jest gotową propozycją do realizowania sobie w trakcie zajęć wychowawczych z uczniami. Został napisany zgodnie z takim rozumieniem profilaktyki społecznej, w którym należy wspierać czynniki chroniące i minimalizować wpływ czynników ryzyka. Dlatego cykl zajęć ma zintegrować grupę, dać podstawową wiedzę z zakresu psychologicznych mechanizmów bezpośrednio dotyczących funkcjonowania klasy jako grupy, a w końcu uczyć, jak radzić z własną złością i agresją.

Koll Lea Regine: Wychowanie bez przemocy. Zabawy i działania służące rozwiązywaniu konfliktów. Kielce. „Jedność”. 2006 ISBN 83-7442-172-X

Książka ta pokazuje, jak wychowawcy w przedszkolu mogą sobie radzić w prosty sposób z konfliktami, do jakich często dochodzi między dziećmi. Zawiera propozycje, które są niezwykle cenną pomocą w kształtowaniu zgodnych relacji w przedszkolu, świetlicy i szkole. Podpowiada, jak dzięki różnorodnym zabawom i ćwiczeniom uczyć dzieci lepszego rozumienia siebie, konstruktywnego podejścia do swojej złości i sprawiedliwego rozwiązywania sporów.

Krahe Barbara: Agresja. Gdańsk. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. 2005. ISBN 83-82574-35-7

Książka przedstawia zagadnienie agresji w sposób kompleksowy, wielostronny i wyczerpujący – na poziomie zarówno jednostkowym, jak i grupowym oraz społecznym. Pomimo rozległości problematyki tekst jest zwarty, wolny od powtórzeń, pisany w sposób interesujący. Książka ta jest przeznaczona nie tylko dla studentów; badaczy psychologii, socjologii, prawa i dziennikarstwa. Na pewno okaże się również niezwykle użyteczna dla praktyków: policjantów, psychoterapeutów, pracowników socjalnych którzy na co dzień spotykają się z przemocą domową, agresją seksualną, agresją wśród dzieci i młodzieży.

W rozdziale pierwszym omówiono podstawowe problemy definiowanie, poniżone i wyjaśnienie, które mają znaczenie ogólne dla zrozumienia zachowania agresywnego, bez względu na jego konkretne przejawy. W rozdziale drugim przedstawiono przegląd teorii wyjaśniających agresję. Rozdział trzeci dotyczy rozwoju różnic indywidualnych w zachowaniach agresywnych. W rozdziale czwartym omówiono wyniki sytuacyjne, które jak się zakłada sprzyjają agresji. Następny rozdział poświęcono konkretnym przejawom agresji w społeczeństwie, (przemoc w rodzinie, oddziaływanie pornografii). W rozdziale szóstym analizowane są różne formy agresji występujące w sferze publicznej i stanowiące, niestety, nieodłączne części codziennego życia: znęcanie się w szkole i w miejscu pracy. W rozdziale tym dokonany został przegląd danych o zabójstwie jako ekstremalnej tanie agresji.

W rozdziale siódmym zajmuje się agresja w rodzinie, omówiono takie tematy jak krzywdzenie dzieci, bicie współmałżonka i krzywdzenie osób starszych. W odróżnieniu od agresji w sferze publicznej, te formy zachowania agresywnego występują w czterech ścianach, co ułatwia sprawcom ukrycie agresji, a ofiarom utrudnia zwrócenie uwagi na swój los. To samo dotyczy agresji seksualnej, która jest tematem rozdziału ósmego.

Ostatni rozdział dziewiąty, poświęcony strategiom kontrolowania zachowań agresywnych i zapobieganiu im.

Autor w tej książce stara się przedstawić aktualny stan wiedzy psychologicznej o agresji.

Lawson Sarach: Jak pomóc zastraszonemu dziecku : poradnik dla rodziców i wychowawców. Kielce. „Jedność”, 2006 ISBN 83-7224-809-5

Przemoc wśród najmłodszych to poważny problem, którego nie wolno bagatelizować, nie wolno pozostawić dzieci bez pomocy. One tak jak dorośli ulegają negatywnym emocjom, bardzo często nawet ich nie rozumieją. Od ich opiekunów, rodziców i wychowawców zależy , w jakim stopniu poradzą sobie z doświadczoną przemocą i z tą , którą same inicjują. Autorka uświadamia, czym jest agresja, kim może być agresor, a kim ofiara, jakie czynniki kształtują obie postawy oraz jak można skutecznie z nimi walczyć, by agresja i przemoc nie zawładnęły młodymi ludźmi.

Libiszowska-Żółtkowska Maria: Agresja w szkole. Diagnoza i profilaktyka. Warszawa. „Difin”. 2008 ISBN 978-83-7251-847-7

Przyczyny agresywnych zachowań młodzieży obejmują zarówno czynniki określane mianem wrodzonych, osobowościowych, jak i te, które tkwią w rodzinie, w szkole, w grupie rówieśniczej, środowisku lokalnym czy środkach masowego przekazu. Diagnoza tych czynników jest pierwszym etapem na drodze do podjęcia działań profilaktycznych i resocjalizacyjnych. W książce zamieszczono 14 autorskich tekstów specjalistów z zakresu nauk społecznych (psychologii, pedagogiki, kryminalistyki, socjologii wychowania), co pozwala na ukazanie problemu agresji w szkole z wielu uzupełniających się perspektyw. Książka adresowana jest do teoretyków i praktyków życia społecznego: socjologów, pedagogów i psychologów wychowania, nauczycieli, rodziców, samorządowców, dziennikarzy, pracowników służb społecznych i porządkowych, studentów i uczniów – a więc wszystkich zainteresowanych i odpowiedzialnych za publiczny porządek oraz jakość życia społecznego w różnych jego obszarach.

Olweus Dan: Mobbing. Fala przemocy w szkole. Jak ją powstrzymać?. Warszawa. Janek Santorski &Co Agencja wydawnicza. 2007 ISBN 978-83-89763-55-6

Przemoc w szkole stała się obecnie jednym z najbardziej palących i najżywiej dyskutowanych problemów społecznych w Polsce, choć wciąż nie potrafimy ocenić prawdziwej skali tego groźnego zjawiska. Przepychanki czy nawet bijatyki między uczniami przywykliśmy uważać za normalny element szkolnego życia, lecz kiedy dowiadujemy o szokujących formach znęcania się grup rówieśniczych nad słabszymi kolegami, jesteśmy do głębi wstrząśnięci. Najbardziej zdumiewa nas to, że szykanowane dzieci zazwyczaj nie szukają pomocy ani ratunku u dorosłych - wychowawcy, szkolnego psychologa, nawet rodziców. Kiedy opinią publiczną wstrząsa kolejna tragedia, taka jak samobójstwo dziewczynki lub chłopca dręczonych, niekiedy przez wiele miesięcy, przez rówieśników, wszyscy zaczynają bić na alarm i poszukiwać środków naprawczych. Dan Olweus dzięki licznym książkom, publikacjom poświęconych temu zjawisku w sposobie myślenia Szwedów i Norwegów dokonał się radykalny przełom: przemoc już nie jest uważana za element szkolnego kolorytu, leż za społeczną patologię, której trzeba konsekwentnie zapobiegać. Autor stworzył własny porogram zaradczy, wdrożony od lat w Norwegii oraz wielu szkołach Amerykanskich. Kluczowe założenia tego programu przedstawia niniejsza książka.

Portman Rosemarie.: Przemoc wśród dzieci : uchwycić sedno. Kielce. „Jedność”, 2006 ISBN 83-7442-250-5

Brutalne zachowania wśród dzieci i młodzieży niepokoją pedagogów i rodziców oraz wzbudzają liczne pytania: Co właściwie oznaczają „agresja”, „przemoc”, Jak zaradzić agresji i przemocy?, Jakie społeczne czynniki wpływają na podatność dzieci i młodzieży na przemoc. Autorka dostarcza nam wiedzy o problemie przemocy wśród dzieci. Szukając dróg jego rozwiązania, nie skupia się jedynie na wiedzy teoretycznej, lecz bierze pod uwagę występujące w społeczeństwie brutalne zachowania oraz dobro dziecka.

Portmann Rosmarie: Gry i zabawy przeciwko agresji. Wyd. 2. Kielce. Wydawnictwo „Jedność”. 2003. ISBN 83-7224-196-1

W książce tej znajduje się ponad 150 zabaw i ćwiczeń interaktywnych. Są także do stosowania metodą zapoczątkowanie procesów konstruktywnego przezwyciężania złości i agresji. Dzięki nim dzieci i młodzież mogą nauczyć się akceptować i wyrażać swoje uczucia oraz aktywnie działać i stanowić o sobie samym.

Ranschburg Jeno: Lęk, gniew, agresja. Warszawa. WSiP. 1993. ISBN 83-02-05038-5

Książka Jeno Ranschburg wskazuje na ogromną odpowiedzialność jaka spoczywa na matce. Autor z niezaspokojenia potrzeby więzi emocjonalnej wywodzi takie zjawiska, jak wiele symptomów lękowych. Problematyka zawarta w książce jest znacznie szersza niż mógłby sugerować tytuł. Opracowanie dotyczy potrzeb emocjonalnych i życia emocjonalnego dziecka. Autor opisuje wiele zjawisk rozwojowych, pomaga zrozumieć różne zachowania dzieci, daje konkretne wskazówki dotyczące zasad postępowania z małym dzieckiem. W sposób przystępny tłumaczy powstawanie pewnych objawów nerwicowych np.: nerwicy lękowej czy fobii. Opisując związek emocjonalny między matką a dzieckiem we wczesnym okresie życia. J. Ranschburg przedstawia bardzo istotną fazę w rozwoju niemowlęcia, tzw. fazę symbiozy. Autor wspomina także o innych ważnych dla rozwoju poczucia tożsamości w życiu dziecka, o tzw. kryzysie tożsamości ,,ego” w okresie dojrzewania. Podstawowym tematem rozważań autora są dwie emocje – lęk i agresja. Książka ta może pomóc w rozwikłaniu wielu kłopotów z którymi borykają się rodzice.

Rogge, Jan-Uwe: Agresja a wychowanie : czy dzieci mają prawo do agresji?. Kielce : "Jedność”. 2007 978-83-7442-528-5

Poczucie własnej wartości jest podstawą umiejętności rozwiązywania konfliktów i radzenia sobie z frustracją. Kto akceptuje siebie jako człowieka, ma wsparcie i wskazaną drogę, ten radzi sobie w sposób konstruktywny z konfliktami, szanuje i respektuje w sporze innych, przestrzega zasad, uczy się radzić sobie z agresją i nie udaje, że jej nie ma. Jednocześnie stara się ją pohamować lub ograniczyć. Nie tłumi jej jednak w sobie i nie przenosi na przedmioty czy drugiego człowieka. Jak to zrobić? Autor niniejszej książki nie tworzy nowych teorii pedagogicznych, ale proponuje klika takich właśnie ścieżek, które z pewnością po-mogą odnaleźć się w gąszczu problemów związanych z tematem: "Agresja i przemoc".

Rumpf Joachim: Krzyczeć, bić, niszczyć. Agresje u dzieci w wieku do 13 lat. Gdańsk. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. 2003. ISBN 83-89120-59-3

Książka ta jest skierowana przede wszystkim do rodziców, wychowawców, osób pracujących w przedszkolach i nauczycieli, ale skorzystać z niej mogą również wszyscy specjaliści zajmujący się rodzinami. Autor tłumaczy, czyn jest zjawisko agresji, jakie są jej rodzaje i kiedy przeradza się ona w przemoc. Opis swój ilustruje on przykładami z życia codziennego, by wskazać najprostsze, a zarazem najlepsze metody radzenia sobie z tym problemem u dzieci, nie raniąc przy tym ich poczucia własnej wartości i nie hamując prawidłowego rozwoju ich osobowości.

Każdy z rozdziałów w książce to element mozaiki wielowarstwowego tematu. W pierwszym i drugim rozdziale omówiono informacje o agresywności naturalnej u wszystkich ludzi, jej okazywaniem oraz przyczynach występowania u dzieci. Autor podaje sprawdzone sposoby reakcji na nie. W trzecim rozdziale przedstawiono rodzaje destrukcyjnej agresji, które prowadzą do przemocy, oraz ich przyczyny. W czwartej części rozważane są możliwe środki zapobiegawcze tego typu zachowaniom, autor wysuwa konkretne propozycje pomocy dla rodzin, dzieci, nauczycieli i wychowawców. Stara się odpowiedzieć na pytanie, co wszystkie osoby zajmujące się dziećmi mogą zrobić dla samych siebie, by nie dopuszczać do powstawania agresji i przemocy.

Zarzour Kim: Gnębiciel ze szkolnego boiska. Poznań : Dom Wydawniczy Rebis, 2006 ISBN 83-7301-721-6

Gnębienie w szkole jest jednym z największych problemów, przed jakimi stają dzisiaj rodzice, nauczyciele i przede wszystkim uczniowie. Dlaczego niektóre dzieci są gnębicielami? Dlaczego inne dzieci stają się obiektami prześladowania? Kiedy i w jaki sposób trzeba interweniować? Co należy do obowiązków szkoły? - oto tylko kilka ważnych pytań, na które autorka odpowiada. Opierając się na własnych doświadczeniach z dzieciństwa, a także przeżyciach innych dzieci i rodziców, udziela praktycznych rad pozwalających przerwać cykl gnębienia. Uczy, jak wychować dziecko, które dzięki swej pewności siebie potrafi zmierzyć się z groźnymi dla niego sytuacjami i wie, jak wykazać się asertywnością w naszym coraz bardziej agresywnym świecie.

Opracowała: Magdalena Bartołd

WMBP w Elblągu, Filia w Działdowie